باب « 1 » التّوبه قال اللّه تعالى : وَ مَنْ لَمْ يَتُبْ فَأُولئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ « 2 » يعنى كسانى « 3 » كه توبه نكردند « 4 » و از گناه به درگاه حق بازنگشتند ، « 5 » پس اين گروه ايشانند ظالمان و بس . فاسقط اسم الظلم عن التائب ، چون ظلم را بر غير تايبان منحصر گردانيد ، نام ظلم از جريدهء تايبان محو گشت ؛ لاجرم حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم « 6 » مىفرمايد كه : « التّائب من الذّنب كمن لا ذنب له » 113 يعنى توبه‌كننده از گناه همچنان از كدورت گناه پاك است كه گويى « 7 » هيچ گناه نكرده است . و توبه در لغت عرب عبارت از رجوع و بازگشتن است ؛ و بازگشتن در عرف ، آن است كه كسى كه از راهى و جايى « 8 » كه آمده باشد « 9 » به همان طرف بازگردد ؛ پس حقيقت توبه رجوع است از عالم اسفل و عروج به عالم اعلى ؛ كه موطن اصلى و مقام اوّلى است كه يُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّماءِ إِلَى الْأَرْضِ ثُمَّ يَعْرُجُ إِلَيْهِ « 10 » مشير بدان است . و « أنا من اللّه و المؤمنون منّى » رمزى از آن است و « حبّ الوطن من الإيمان » 114 ز آن وطن خبر مىدهد . و يا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ راضِيَةً مَرْضِيَّةً « 11 » داعى به آن قرارگاه است « 12 » . و چون ذنب عبارت از متابعت مقتضيات طبع و نفس است كه به خلاف فرمان بود ، و اين فروترين منازل است و خسيس‌ترين مراحل « 13 » ، و توبه بازگشتن است از اين منزل اسفل و « 14 » رو به وطن اعلى كردن ، اين رجوع را توبه گفتند . و التوبة « 15 » لا تصحّ « 16 » إلّا بعد معرفة الذنب . و توبه درست نمىآيد مگر بعد از شناختن گناه به وصف مخالفت حق و حجاب 115

--> ( 1 ) . ج : استدراكا در هامش آمده است . ( 2 ) . الحجرات / 11 . ( 3 ) . ع : هر . ( 4 ) . ع : نكرد . ( 5 ) . ع : نگشت . ( 6 ) . ع : ص . ( 7 ) . ج : كسى كه . ( 8 ) . ج : جاى . ( 9 ) . ج : است . ( 10 ) . السجدة / 5 . ( 11 ) . الفجر / 28 . ( 12 ) . ع : - است . ( 13 ) . ج : فروترين و خسيس‌ترين منازل است . ( 14 ) . ج : درو . ( 15 ) . ج : و التوبته . ( 16 ) . ج و ع : يصحّ .